Opanowywanie przez dziecko umiejętności czytania - to długotrwały pro­ces, wymagający systematycznej i wytężonej p'racy. Decydującą rołę odgry­wa okres najwcześniejszy, w którym buduje się fundament tej umiejętności. Powinien on być pewny i mocny. Dziecko musi mieć zatem wystarczająco du­żo czasu na .to, aby umiejętność czytania zautomatyzowała się.
Praktyka wykazuje, że zasób materiału ćwiczeniowego zawartego w wy­prawce dla 6-latków (Mam 6 lat). w elementarzu oraz w ćwiczeniach ele. mentarnych jest niewystarczający i nie zawsze atrakcyjny. Ponieważ dzieci 6-7-letnie "myślą rękami", konieczne jest wprowadzenie do początkowej nauki takich czynności jak manipulowanie obrazkami, kartonikami, alfabe­tem ruchomym, wodzenie. po liniach, uzupełnianie itp. Tego rodzaju działa­nia wspierają i dynamizują procesy myślowe dziecko w toku czytania. Czyn.
260
ności manualne łagodzą wysiłek i wpływają dodatnio na stosunek dziecka do czytania. Rodzice powinni być świadomi tego, iż opanowanie czytania nie stanowi c e I u s a m e g o w s o b i e. Z chwilą, gdy dziecko tę sztukę posiądzie - należy uczynić zeń narzędzie poznawania świata. Czytanie mo bowiem służyć dalszemu rozwojowi osobowości dziecka.
W toku początkowej nauki czytania najwięcej uwagi powinniśmy poświę­cić wyrobieniu u dzieci tzw. słuchu fonetycznego (umiejętność wyodrębnia­nia sylab oraz głosek na początku, w środku i na końcu wyrazu) oraz spraw­ności w dokonywaniu przez nich analizy i syntezy słuchowej i wzrokowej. Bez wyćwiczenia tych umiejętności niemożliwe jest oponowanie techniki czyta~ nia. A ta z kolei stanowi nieodzowny warunek do wyrobienia czytania płyn­nego, poprawnego. biegłego i wyrazistego. Oto kilka zabaw z tego zakresu.
1. Zabawa pn. "Polowanie na głoski"
Dziecko pod kierunkiem dorosłego (który wyznacza mu określoną głoskę i jej miejsce w wyrazie) wyszukuje w najbliższym otoczeniu różne przedmio­ty, rośliny, zwierzęta, osoby itp. posiadające w swych nazwach daną głos­kę. Polecenie może brzmieć następująco: wskaż, dotknij, połóż na stole, włóż do woreczka, do koszyka te przedmioty, rośliny... których nazwa:
_ zaczyna się no głoskę "k" (krzesło, klucz, korale, kaktusy...),
    posiada głoskę "k" w środku (okno, szafko, fikus...),
_ kończy się no głoskę "k" (sok, stolik, kotek, piesek...),
2. Zabawa w sklep
No stoliku gromadzimy różnorodne przedmioty codziennego użytku i urządza­my wspólnie z dzieckiem stoisko sklepowe. Następnie polecamy mu. oby wzię­ło siatkę lub koszyk i dokonało zakupów. Przedtem określamy dokładnie gło­skę, która musi wystąpić w nazwach kupowanych przedmiotów. Zabawo koń­czy się zliczeniem zakupów.
Po zapoznaniu się dziecko z podstawowymi literami alfabetu możemy do ćwiczeń w czytaniu proste zagadki, które doskonalą analizy i syntezy wzrokowo-słuchowej. Np.
wprowadzić umiejętność
3. Plqtanlnki literowe

z

z

ZAGADKA "TELEFONICZNA"

Do ćwiczeń w doskonaleniu techniki czytania nadajCi się także następu­
jące pomoce dydaktyczne: literkowe kwartety. uzupełnianki sylabowe. elek­
tryczne A B C, łatwe czytanie, automatyczny nauczyciel. policz i odczytaj.
układanka - odwracanka. Można je nabyć w księgarniach Domu Książki lub w sklepach i stoiskach zabawkarskich. Dwie ostatnie pomoce produkuje i rozprowadza Wytwórnia Pomocy Dydaktycznych w Świdnicy, ul. Baryły 13,
kod 58-100.

Wdrazanie do rozumienia tekstu

Sztuką równie trudną jak opanowanie techniki czytania, jest rozumienie
treści zawartych w tekście. Umiejętność tę dzieci doskonalą stopniowo, rów­
nolegle do postępów w zakresie techniki czytania. Jednak już od swych pier­
wszych kontaktów z mową pisaną. powinny być ~wiadome tego, że czyta się
po to, aby się czegoś z tekstu dowiedzieć, a więc w celu znalezienia odpo­
wiednich informacji.
Umiejętność czytania. jako źródło duchowego wzbogacania dziecka, ozna­
cza wrażliwość na sens i piękno słowa. Wdrażanie dziecka do czytania ze zrozumieniem powinno opierać się na prostych i krótkich tekstach. zawierają­
cych początkowo niewielką ilość informacji. Mogą to być pojedyncze wyra­
zy. równoważniki zdań. zdania pojedyncze, a z czasem krótki tekst, z łatwym
do uchwycenia sensem nawiązującym b'ezpośrednio do przeżyć, zaintereso­
wań i doświadczeń dziecka.
Zachęcamy rodziców, aby w wolnych chwilach zabawili się ze swymi po­
ciechami wykorzystując zaproponowane przez nas gry, zabawy i rozrywki umysłowe. Występujące u dziecka pragnienie rozwiązania zagadki. sprosto­nia regułom gry czy zabawy, mobilizuje je do dokładnego i uważnego czy­tania. W ten sposób odzwyczaja się ono od mechanicznego. bezmyślnego czytania. Jeśli dzieci samodzielnie odkrywać będą. co znaczą przeczytane wyrazy, czytanie stanie się dla nich czynnością pobudzającą ciekawość, nio. 'sącą przeżycia. Tylko w takich okolicznościach chętnie sięgną po lekturę, a czytanie stanie się dla nich prawdziwie fascynującym i ulubionym zaję­ciem. Uczyńmy więc wszystko. aby dzieci pokochały czytanie. A oto kilka przykładów zabaw i zagadek doskonalących u dzieci umiejętność rozumie­nia czytanego tekstu.

1. Zabawa w sortowanie wyrazów
Przygotowujemy 15-20 kartoników z nazwami o różnym znaczeniu, np. nazwy przyborów szkolnych, zabawek. roślin, zwierząt itp. Ustawiamy na stole pu­dełka (lub małe słoiczki). odpowiednio oznaczamy. a zadaniem dziecka bę­dzie dokładne odczytanie każdego wyrazu i zakwalifikowanie do określonej grupy. Po zakończeniu zabawy sprawdzamy poprawność wykonania zadania, możemy prowadzić punktację. Co pewien czas zmieniamy znaczenie sorto­wanych wyrazów.

2. Zabawa w korektorów
Wybieramy dowolny obrazek i na jego podstawie redagujemy krótki tekst (6-7 zdań), różniący się w kilku szczegółach od obrazka. Dziecko powinno uważnie przeczytać tekst po cichu i wyszukać wszystkie pomyłki. Może też zaznaczyć je krzyżykiem lub kółkiem na obrazku. Dla przykładu - jeśli bał­wanek na obrazku ma miotłę - napiszemy. że jest to łopata, a zamiast ko­sza na głowie. ma wiadro itp.

3. Kolorowe teksty
Układamy krótki tekst. w którym znajdą się nazwy różnych kolorów. Zabawę łączyiny z ćwiczeniami w pisaniu. w toku których wyraz oznaczający kolor dziecko zapisać powinno kredką lub mazakiem odpowiedniego koloru. Np. Nadeszła wiosna. Na niebieskim niebie świeci słoneczko. Drzewa wypuściły zielone listki. Na łące w zielonej trawie zakwitły fioletowe krokusy. W ogród­ku Kasi rosną czerwone i żółte tulipany. A w kwiaciarni w brązowych donicz. kach stoją różowe hiacynty.
Dobrą okazją do ćwiczeń w czytaniu ze zrozumieniem jest rozwiązywanie zagadek tekstowych. Dlatego też rodzice nie powinni wyręczać dziecka w od. czytywaniu instrukcji rozwiązywania czy znaczenia wyrazów. Trudności w tym zakresie powinno pokonywać samo. Oto przykład jednej z zagadek.

z

"WIEWIÓRKA MIESZKA W DZIUPLI"

Dziecko otrzymuje 6 oddzielnych kartoników z literami. Jego zadaniem jest ułożenie ich w taki sposób, aby litery czytane poziomo w 4 wierszach (wska­zujq to strzałki) utworzyły sensowny tekst. Dla ułatwienia - pierwszq i ostat­niq literę można zaznaczyć "okienkiem".

W ten sposób szyfrować możemy zdania o różnej treści. Powinny w nich występować wyrazy z trudnościami ortograficznymi, aby dziecko miało tei okazję do utrwalenia Ich pisowni. Zagadka kształci giętkość myślenia, zmusza do czytania świadomego.

IS. Zabawa pn. "Pytania - odpowiedzi"

Przygotowujemy kilkanaście pasków, na których wypisujemy dowolne pytania (numerujemy je) oraz tyle samo pasków z odpowiedziami na nie (bez nume. racji). Dziecko uważnie odczytuje kolejno każde pytanie i dobiera właściwe odpowiedzi. Treść pytań i odpowiedzi dotyczyć moie najróżniejszych dziedzin życia w najbliiszym środowisku, w kraju, przeczytanych przez dziecko ksiqżek, itp. Zabawa przeznaczona jest w zasadzie dla dzieci z kl. I, gdyż w klasach wyższych dziecko powinno pracować nad dluższym tekstem.

Kształtowanie umiejętności estetycznego pisania

Na szczeblu- nauczania poczqtkowego dzieci powinny opanować umiejęt­ność pisania w takim stopniu, by umiały nie tylko kreślić prawidłowo po­szczególne litery i ich połqczenia, ale i rozumiały budowę i sens logiczny pisanego tekstu. Pisanie nie jest zatem czynnościq bezmyślnq i mechanicznq. Do jej wyrobienia nięzbędne jest osiqgnięcie przez dziecko pełnej gotowości do nauki pisania, która obejmuje dojrzałość pod względem motorycznym (sprawność ręki i koordynacja ze wzrokiem) oraz pod względem intelektu­alnym (umiejętność dokonywania analizy i syntezy wyrazów). W osiqgnięciu tej gotowości znaczqcq rolę odgrywa środowisko rodzinne, którego zadanim jest stworzenie dzieciom jak najlepszych warunków do szeroko pojętej aktyw­ności i to najpóźniej od 2-3 roku życia. Chodzi tu o pobudzanie dziecka do działalności artystyczno-konstrukcyjnej, która pozwoli mu na opanowanie orientacji w przestrzeni, usprawnienie obydwu rqk, na wyrobienie odpowied­n.iej koordynacji wzrokowo-ruchowej.

A oto przykłady kształcqcych czynności, które w ramach przygotowania do pisania mogq wykonywać dzieci tokże w domu, pod okiem rodziców lub starszego rodzeństwa: kalkowanie, malowanie, rysowanie z zastosowaniem różnych technik (ołówek, kredki, farby, węgiel, flamastry, kreda, patyk); mo­delowanie z miękkiego tworzywa (plastelina, glina, modelina, drut, wełna itp); wycinanie i wydzieranie, wykonywanie łamanek z papieru; wyszywanie, tkanie, nawlekanie na nitkę np. korali, makaronu, jarzębiny itp.; stemplowa­nie, zamalowywanie płaszczyzn; odwzorowywanie i odtwarzanie różnych kształtów oraz calości z elementów (mozaiki, skladanki, zabawki konstruk­cyjne, puzzle, skladanie pociętych widokówek itp.); wykonywanie rękq swo­
bodnych ruchów ciqgłych ze zmianq kierunków (np. labirynty, ślimaki, łq­
czenie punktów, rysowanie figur jednym ciqgiem itp.); wykonywanie elemen­
tów liter i kształtów literopodobnych - najpierw na dużych płaszczyznach, potem w liniaturze (tworzenie różnych układów kompozycyjnych, szlaczków, ornamentów, np. na przedmiotach do zabaw itp).

Pomagajqc dziecku w opanowaniu umiejętności estetycznego pisania war­to wiedzieć, iż kształtność, czytelność i płynność pisania w dużym stopniu uzależniona jest od tego, czy pisze ono tekst ruchem ciqgłym, tzn. całościo­wo. Wyjqtkowo złym nawykiem jest odrywanie pióra po napisaniu każdej litery. Powoduje to, że pismo staje się "siekane", mało spoiste, bez pra­widłowych połqczeń, "chwiejne", o niejednolitym nachyleniu, nieproporcjo­nalne. Dlatego już od klasy I nieodzowne jest wdrażanie dziecka do zapa­
- miętywania przed pisaniem całych wyrazów, a nawet krótkich fragmentów zdań. Błędy graficzne pisma utrwalone w niższych klasach prowadzq do wy. robienia brzydkiego, a nawet niechlujnego indywidualnego charakteru pisma.

O ładnym pisaniu decydują także warunki. jakie potrafimy dziecku stworzyć w domu. Posiadanie przez dziecko .własnego kącika (stól. biurko), lad i po­rządek, wlaściwe narzędzia pisarskie, wdrożenie do odpowiedniej postawy przy pisaniu. atmosfera spokoju i życzliwości (a nie pośpiech czy napięcie i lęk przed przykrymi konsekwencjami za brzydkie pismo) - oto czynniki, które na równi ze sprawną ręką mają wplyw na dziecięce sukcesy w tej dziedzinie. Dłatego nie ma większego sensu zmuszanie dziecka do wielokrot­nego przepisywania tekstu, rzekomo w trosce o poprawę estetyki pisma. Wy­konywanie nielubianych, nużących czynności z reguly nie przynosi pożąda­nych efektów. W zamian za to łepiej możliwie często angażować dziecko do wykonywania czynności, które w sposób naturalny zmobilizują je do pięknego pisania. Może to być wykonywanie laurek z okazji uroczystości rodzinnych (imieniny. urodziny bliskich, Dzień Matki, Ojca. Babci itp.): pisanie krótkich listów do najbliższej rodziny. do rówieśników; wypisywanie kartek imienino­wych, świątecznych oraz widokówek; sporządzanie zaproszeń dla równieśni­ków z okazji wlasnych imienin. urodzin. wykonywanie wizytówek dla zapro­szonych gości. sporządzenie ozdobnego menu na uroczystość: prowadzenie dzienniczka przeczytanych książek (nie tylko lektur): zaprowadzenie rejestru książek posiadanych w biblioteczce domowej: prowadzenie wlasnego pa­miętnika. zapisywanie w nim ważniejszych wydarzeń; założenie albumu o wybranej tematyce, wykonywawanie w nim efektownych naglówków; redago­wanie wlasnej "gazetki ściennej" np. na slomce we wlasnym kąciku: pro­
wadzenie kroniki rodzi~nej (wspólnie z rodzicami); prowadzenie śpiewniczka ulubionych piosenek: zapisywanie aforyzmów, tzw. zlotych myśli. przyslów w specjalnym ałbumie. Podane przyklady pisania użytecznego bardziej mobili­zują dziecko do ladnego pisania niż narzekania i kary ze strony doroslych.
Ale wróćmy jeszcze do ćwiczeń dla sześciolatków. Przyjemnym ćwiczeniem, doskonalącym sprawność ręki. jest rysowanie różnorodnych "kompozycji". Niektóre w calości, inne w części można wykonać jednym ciągiem. I tego musimy dopilnować. aby dzieci niepotrzebnie nie odrywaly olówka od pa. pieru.

z

Podczas ćwiczeń doskona­lących sprawności manualne dzieci warto pobudzać także ich fantazję. Dla przykładu - na kartce z bloku rysun­kowego możemy zaprojekto­wać taką oto "sytuacjęwyjściową". skladającą się z 6 pólokręgów.

Prosimy dzieci. aby dorysowując do nich odpowiednie dodatki. utworzyły z nich: berecik. parasol. biedronkę. spadochron. grzybek i żólwia. Sugeruje­my też, by "dorabiając" do nich dowolne tło (np. niebo, sIonko. drzewa itp.) stworzyly kolorowy obrazek. Następnym razem mogą z półokręgów utworzyć inne przedmioty, wedlug wlasnego pomyslu.
Innym przykladem może tu być następująca zabawa rysunkowa polączona i opowiadaniem:

Gdy naciągniemy sznur do bielizny

z

i powiesimy na nim spodenki

z

możemy sobie narysować klucz.

z

Gdzie jest klucz - tam jest i dziurka od klucza

z

Kto do niej zaglądnie ­zobaczy malą dziewczynkę

z