Jak rozwijać umysł dziecka poprzez zabawę~ * Jak kształcić zdolności poznawcze t * Jakie materiały są przy­datne w tym procesie~ * Przykłady ćwiczeń, gier i zabaw
rozwijających sferę poznawczą dziecka

Im więcej dziecko widzi i slyszy, tym jeszcze więcej chce widzieć i słyszeć.
J. PIAGET
Tytuł tego rozdziału - to słowa wybitnego polskiego' pedagoga, Bogdana Suchodolskiego. Przytaczając je chcemy uświadomić rodzicom konieczność oraz rolę i znaczenie celowych zabiegów rozwijających siły umysłowe dziecka, które umożliwiają mu poznawanie otaczającej rzeczywistości.
Na zdolności poznawcze składają się głównie: spostrzegawczość myślenia i mowy, wyobraźnia, pomięć oraz uwaga. Są one niezbędne przy wykony­waniu różnych czynności, ale przede wszystkim warunkują sukcesy dziecka w procesie uczenia się, Rozwój poszczególnych zdolności poznawczych nie dokonuje się samorzutnie. Postępuje pod wpływem różnorodnych podniet, oddziaływaniu których dziecko poddawane być powinno w sposób świado­my i systematyczny już od najmłodszych lat. Odpowiednio zaprogramowane zajęcia z tego zakresu organizowane są w żłobku, w przedszkolu, a następ­nie w szkole.
Bardzo wiele okazji stworzyć może także świadomie i rozumnie prowadzo­ne wychowanie w rodzinie. Częste kontakty z dzieckiem, dostarczanie mu wartościowych zabawek, atrakcyjne i kształcące gry i zabawy - oto sytua­cje, poprzez które rodzice mogą wywrzeć znaczący wpływ na rozwój sfery poznawczej. Wszelkie zaniedbania w tej dziedzinie uniemożliwią mu osiąg­nięcie pełnej d~jrzałości szkolnej, utrudnią start szkolny, wcześniej czy póź­niej staną się główną i decydującą przyczyną wielu trudności w nauce i w życiu. Natomiast właściwy i pełny rozwój zdolności poznawczych spowoduje, że dziecko będzie mogło szybko postępować naprzód w rozwoju umysłowym, uczyć się więcej, szybciej i wcześniej.
Wielu rodziców z pewnością chętnie podejmie się na co dzień .organizo­wania odpowiednich zabaw, gier, ćwiczeń, których celem jest. doskoool.enie spostrzegawczości dziecka, jego pamięci i uwagi, a także myślenia i mo­wy. Materiały do tego rodzaju zajęć znaleźć można w wielu źródłach. A są nimi dla przykładu: kąciki z rozrywkami umysłowymi w czasopismach dzie­cięcych, takich jak ,.Miś", ,,$wierszczyk", "Płomyk", ,,$wiat Młodych"; ksią­żeczki do kolorowania z zagadkami rysunkowymi; magazyny zadań umysło­wych pn. "Wesołej zabawy", "Wesołe minutki", "Poćwicz myślenie i wyo­braźnię" - wydawane przez Naszą Księgarnię, Krajową Agencję Wydaw­niczą, Wspólną Sprawę, Pracownię Pomocy Dydaktycznych w Pabianicach; wszelkiego rodzaju gry planszowe, układanki klockowe, kartonowe, loteryjki, domina, karty do gry (do nabycia w Domach Książki i sklepach zabawkar­skich), które rozwijając zdolności poznawcze dziecka, dostarczają jednocześ­nie wiedzy i utrwalają ją. Rodzice, którym leży na sercu sprawa rozwoju dziecka, powinni zadbać o to, aby miało ono z tego rodzaju materiałami ciągły i systematyczny kontakt. Pomoce te spełnią swoje zadanie tylko wów­czas, gdy dostosujemy je do sił i możliwości dziecka. Zbyt łatwe zadania nie przyczynią się do rozwoju sił poznawczych, a zbyt trudne - raczej znie­chęcą i zahamują proces ich doskonalenia.
Dla przykładu - zamieszczamy pomysły ćwiczeń, zabaw i gier rozwijają­cych sferę poznawczą dziecka. Zaczerpnęliśmy je głównie z czasopism dzie­cięcych.

Ćwiczenia doskonalqce spostrzegawczość
Ich celem jest wdrożenie dziecka do dokładnego i wnikliwego obserwo­wania otoczenia, dostrzegania szczegółów, elementów pewnych całości. Ba­wiąc się z dzieckiem możemy poinformować je o znaczeniu tej umiejętności w codziennym życiu, a ćwiczenia, które będzie wykonywało nazwać np. pró­bami "Sokolego Oka",
    1. Zagadka z klockami
Zadaniem dziecka jest uszeregowanie obrazków w kolejności odzwierciedlają­cej etapy budowy kolorowej bramy oraz ustalenie liczby i barwy klocków, z jakich jest ona zbudowana.

Zdjęcie klocków

2. Labirynty
II
Tylko jedna droga prowadzi do środka labiryntu. Znajdźcie ją

z

Czy potraficie przejść po wszystkich alejkach parku w taki sposób, aby po żadnej nie przechodzić dwa razy?

z

Czy jesteś spostrzegawczy'
Przyjrzyjcie się uważnie figurkom narysowanym w pierwszym kwadracie i odpowiedzcie. jakich figur brakuje w trzech pozostałych kwadratach

z

4. Próba "Sokolego Oka"

z

Dziecko porównując prawy kwadrat z lewym określa, na których polach umieszczone są owoce (podaje liczby - 9, 17, 28). Dla sprawdzenia - może
pokratkować prawy kwadrat.

Cwiczenia rozwijajqce pamięć
1. Zabawa pn. "Zwiedzanie miast"
Grający siadają w kole. Rozpoczynający wymienia nazwę miasto mówiąc: "Zwiedziłem Warszawę". Osobo z' lewej strony dodaje kolejną: "Zwiedziłem Warszawę i Lublin". trzecia osoba wymienia już trzy nazwy: "Zwiedziłem Warszawę. Lublin i Kraków" itd. Kto zmieni kolejność miast lub opuści którąś z nich - daje fant. Systematyczne ćwiczenia umożliwiają zapamiętanie nawet kilkunastu nazw. Mogą to być imiona (Poznalem Zosię, Jacka, Aga­tę...), nazwy roślin ozdobnych (W kwiaciarni stoją róże. goździki, ostry...),
nazwy zakupów (Kupiłem chleb. )mleko, ser...) lub nazwy zwierząt (W ZOO widziałem Iwo. żyrafę, malpkę...). Dzieci mogą same wysuwać pomysły tej zabawy.
2. Zabawa pn. "Kim"
Tę popularną zabawę latwo przeprowadzić w warunkach domowych. Przy­gotowujemy dowolne przedmioty codziennego użytku. np. nożyczki, dlugopis. naparstek, okulary. małe zabawki. maskotki itp. rolecamy dziecku, oby przez kilka minut przyjrzało się wyłożonym na stole przedmiotom (zaczynamy od 5-6 sztuk). Następnie przykrywamy je i polecamy. by wymieniło ich nazwy. Starsze dzieci (kI. U-III) mogą te nazwy zapisać no kartce. No koniec odsla­niamy całą ekspozycję i sprawdzamy poprawność wykonania naszego pole­cenia. Kontrolujemy także, czy dziecko nie popełniło w zapisach błędu orto­graficznego.

C:wiczenia doskonalqce myślenie i mowę
1. Redagowanie opowiadań na podstawie historyjek obrazkowych
Dziecko. śledząc poszczególne obrazki, odtwarza akcję. Wypowiedź powin­no być plynna. a poszczególne zdania ze sobą logicznie powiązane. Ucznio­wie kl. II-III mogą ulożyć opowiadanie na piśmie. dopisując dalszy ciąg historyjki (tzw. opowiadanie twórcze).
2. Ustalenie przebiegu brakujqcych wydarzeń w cyklu obrazków

z

Co wydarzylo się na obrazku oznaczonym znakiem zapytania?
Mlodsze dzieci wydarzenia te mogą przedstawić ustnie lub rysunkiem. Starsze - ustnie lub w formie pisemnej.
3. Zabawa pn. "Trzy slowa"
Wersja I: Grający siedzą w kole. Jeden z nich wymienia sąsiadowi z lewej 3 slowa. Osoba ta musi prędko utworzyć z nich sensowne zdanie. kojarząc odpowiednio te wyrazy. Np. z wyrazów: papier, wujek. poczto, możno utwo­rzyć następujące zdanie: Ola napisała no kartce papieru list do wujko i za­niosło go no pocztę.
Wersjo II: Grający siedzą przy stole. Na środku klodziemy uprzednio przy­gotowane kartoniki z wyrazami. Jedno z osób losuje kartonik, odczytuje wy­razy. o wszyscy w wyznaczonym czasie zapisują ulożone przez siebie zdanie. Następnie grający odczytują je i oceniajq wzajemnie ich poprawność.

4. Zadanie logiczne pn. "Czworonoini akrobaci"

z

Pieski, które widzisz no rysunku. razem występują na arenie cyrkowej i są do siebie bardzo podobne. Postaraj się jednak odgadnąć ich imiona. Teresko rozróżnia pieski. ponieważ wie, że Fofik i latek moją takie same uszy i ogonki, a ponadto latek ma latkę. tak jak
i Mucha. która ma nos i ogonek takie same jak Atomik, ale inne niż Rebus.
5. Zabawa pn. "Pomyśl i ulói"
Przed rozpoczęciem zabawy wycinamy 16 kolorowych figur geometrycznych oraz 2 duże kwadraty podzielone na 16 pól - z figurami i bez. Zabawo po­lega na ulożeniu takiej kombinacji figur. aby we wszystkich polach pozio­mych i pionowych kwadratu znalazla się tylko jedna z czterech figur (kolo, kwadrat, trójkąt i prostokąt). Poczqtkowo dziecko może, po dokladnym przyjrzeniu się. nie patrząc' na wzór. ułożyć figury w ten som sposób. Potem niech próbuje ułożyć inną kombinację.
Przytoczone wyżej przykłady ćwiczeń, zabaw rozwijających spostrzegaw­czość, pamięć. myślenie i mowę, doskonalq też umiejętność koncentracji uwagi. Kształcq zarazem refleks. sprzyjajq twórczej aktywności.