Konspekty.edu.pl portal dla nauczycieli

Szkoły nie można zreformować z zewnątrz, bo najważniejsza część jej działalności rozgrywa się w sferze psychologicznej, jest „dzianiem się” pomiędzy uczniami i nauczycielami, którego za pomocą urzędniczych rozporządzeń zmienić niepodobna.

Andrzej Samson
Kronika Polska Galla Anonima
Jednymi z najważniejszych utworów o tematyce świeckiej były bez wątpienia kroniki spisywane przez królewskich kronikarzy. W średniowieczu były spisywane wyłącznie po łacinie – przede wszystkim przez przedstawicieli duchowieństwa, które w tym okresie było najbardziej wykształconą warstwą społeczną.

Samych kronik nie można jednak traktować jako wiarygodnego źródła  historycznego. Owszem, bardzo często opisują prawdziwe wydarzenia, jednak ze względu na zależność na linii władca kronikarz (władca po prostu utrzymywał kronikarza) nie możemy mówić o niezależności i obiektywności przekazu. Kroniki powinno się więc interpretować przez pryzmat wartości literackiej – są bezcennym źródłem dawnych legend, podań i pieśni, a także mnogości starych obyczajów. Z drugiej jednak strony, osadzone w tradycji literackiej opartej na przekazach narodowych i mitologii greckiej i rzymskiej dają podstawę dalszemu rozwojowi literatury świeckiej.

Najbardziej znanym obecnie kronikarzem jest Gall Anonim. Nietrudno domyślić się skąd pochodził znany kronikarz. Prawdopodobnie był on francuskim mnichem, jednak dokładna tożsamość nie jest obecnie znana (stąd też jego pseudonim – Anonim). Jego największe dzieło – Kronika Polska powstała w XII wieku podczas pobytu mnicha na dworze Bolesława Krzywoustego. Składające się z trzech ksiąg dzieło opisuje dzieje Polski od czasów przedpaństwowych do roku 1113.
Pierwsza księga jest przede wszystkim bezcennym źródłem legend o przodkach Bolesława Krzywoustego.

Do czasu Galla nikt nie spisał ustnych historii przekazywanych z pokolenia na pokolenie wśród społeczności dworskiej. W księdze znaleźć można przede wszystkim okoliczności słynnego zatargu Bolesława Śmiałego z biskupem Stanisławem (zakończony śmiercią biskupa). Możemy więc stwierdzić, że już w czasach średniowiecznych narodziły się pierwsze napięcia na linii władza świecka – władza kościelna.

Księga druga i trzecia jest natomiast świadectwem panowania Krzywoustego. Jak już zostało wspomniane powyżej, Krzywousty utrzymywał kronikarza. Poza tym wychowany na zachodnioliterackich wzorcach i poddany ówczesnym manierom pisania Gall przedstawiał czyny Bolesława jako wyjątkowo odważne, mądre, a przede wszystkim prowadzące do nieustannej serii zwycięskich bitew. Przede wszystkim z Pomorzanami, z którymi Krzywousty walczył wiele lat, a także z Czechami i Niemcami. Nie zawsze umiejętności literackie dają się jednak w Kronice Polskiej zaakceptować. Chodzi przede wszystkim o dyscyplinę kompozycyjną Galla. Opisy przeplatane dygresjami, anegdotami, fikcyjnymi przemówieniami, a czasami nawet wierszami, dają często poczucie chaosu kompozycyjnego i wymagają od badacza dużej wprawy.

Niemniej jednak nie należy zapominać, że Kronika Polska Galla Anonima stanowi pierwsze poważne źródło historyczne o tematyce świeckiej – dokładnie zbadana i opracowana staje się przystępna i ciekawa dla dzisiejszego czytelnika. Czytelnika, który informacji o dziejach Piastów doszukuje się u źródeł.
 
Literatura średniowieczna – Pierwsze teksty literackie
Analizując zagadnienie początków literatury polskiej należy wyjść zasadniczo od Kościoła Katolickiego. Mając świadomość początków jego działalności na ziemiach polskich nietrudne staje się wysuwanie odpowiednich wniosków dotyczących rozwoju piśmiennictwa. Pisma wszelkiego typu były, naturalnie, tworzone wyłącznie przez duchowieństwo, gdyż jedynie kler umiał pisać. Z czasem oczywiście umiejętność pisania powoli się rozszerzała, jednak w wiekach XI, XII i XIII pisali tylko nieliczni. Ze względu na ograniczone możliwości nietrudno również przewidzieć, jaki charakter miały pierwsze pisane na ziemiach polskich „dzieła”. Były to przede wszystkich teksty bardzo jednorodne o charakterze użytkowym, służące działalności Kościoła, a także administracji państwowej. Wszystkie teksty tego okresu pisane były po łacinie.

Z czasem (mowa tu raczej o dekadach czy wiekach niż o latach) dotychczasowy charakter użytkowy piśmiennictwa, a więc przede wszystkim pisanie modlitewników, ksiąg do nabożeństw, żywotów świętych czy roczników, w których zapisywano najważniejsze wydarzenia z dziejów kraju, ulegał zmianie. Piśmiennictwo musiało zmieniać się pod wpływem zmian społeczno-gospodarczych w XIII wieku, czego efektem był znaczny wzrost świadomości narodowej. Stało się więc jasne, że jednym z najważniejszych elementów rozwoju państwowości oraz tworzenia silnego i kulturowo jednorodnego państwa polskiego będzie używany na szeroką skalę język polski. Nie tylko – tak jak do tej pory – w formie oralnej, ale i w coraz większej liczbie tekstów pisanych. Docelowo również – we wszystkich. Efektem postępujących zmian było więc stopniowe wprowadzanie języka polskiego do szkoły i kościoła. Teksty w języku polskim jeszcze nie powstały, jednak jasne jest, że taki stan rzeczy nie mógł utrzymać się długo.
 
Literatura średniowieczna – Rola Kościoła w początkach literatury polskiej cz. 1
Na podstawie źródeł historycznych można stwierdzić, że na arenie międzynarodowej Polska pojawiła jako sprawnie zorganizowane państwo feudalne. Przyjęcie chrześcijaństwa w 966 roku spowodowało liczne następstwa, które z perspektywy historycznej determinowały dalszy rozwój nie tylko struktur państwowych i państwa jako takiego, ale i szeroko pojętej kultury polskiej.

Kultura polska weszła tym samym do zachodniego kręgu kulturowego – najistotniejszy wpływ miało w tej kwestii bez wątpienia chrześcijaństwo – a konkretnie – Kościół Katolicki. Jest jednak oczywiste, że samo przyjęcie religii przez Mieszka I nie dało by takiego rezultatu. Na rozwój kultury wpływali przede wszystkim duchowni katoliccy.
Grupa duchownych-feudałów była w całości napływowa. Struktury kościelne w chrześcijańskiej Polsce nie istniały, więc oczywiste było, że do kraju napłynie w pierwszej kolejności duchowieństwo nieznające w ogóle języka polskiego. Owszem, posługujące się łaciną, jako językiem uniwersalnym dla całego Zachodu, umiejące pisać i czytać, jednak mogącą spowodować zniszczenie pierwotnej kultury polskiej.

Nie można zapominać, że Kościół Katolicki nie tylko nawracał pogańskie społeczeństwo – od początku  tworzył struktury, które reprezentowały i zabezpieczały interesy Kościoła i papiestwa. Z jednej strony była to naturalna kolej rzeczy dla rozwijającego się państwa polskiego ze względu na położenie geopolityczne. Z drugiej jednak strony głęboko zakorzenione idee słowiańskie, a także tradycje niezwiązane bezpośrednio z pogańską religią wystawione zostały na ciężką próbę, której – jak się później okazało – nie potrafiły sprostać pod naporem kosmopolitycznej wizji kreowanej przez Kościół.

Nie można więc jednoznacznie ocenić skutków jakie dało przyjęcie chrześcijaństwa na ziemiach polskich – głoszone szeroko poglądy na temat skoku cywilizacyjnego są z tylko po części prawdziwe – przede wszystkim z uwagi na wrogie nastawienie Kościoła do tradycji polskiej. Bo ta, wbrew wielu opiniom, była w czasach przedchrześcijańskich obecna. Dominowały przede wszystkim różnorodne formy kultury ludowej, a równocześnie rozwijane były formy literackie, będące klasycznym przykładem literatury przedpaństwowej na wielu terenach – mowa oczywiście o wszelkich przykładach niepisanej twórczości literackiej. Opowiadane z pokolenia na pokolenie historie, śpiewane pieśni czy krótkie utwory wierszowane traktowane były jednak przez Kościół jako wrogie. Niemniej jednak szczątkowe zapisy literatury tego okresu (często niezrozumiałe) daje się odnaleźć w obrzędowych pieśniach ludowych, np. śpiewanej w XIX wieku pieśni weselnej:
Pośrataj Boże te goście nasze, Łado! Łado!
Pośratała ich maluteńka ich, Łado! Łado!
Przykładów form ludowych czasów przedchrześcijańskich na ziemiach polskich jest jednak niewiele. Stało się więc jasne, że od tej chwili decydującą rolę w rozwoju literatury polskiej będzie miał przede wszystkim Kościół Katolicki.
 
Literatura średniowieczna – Rozwój literatury w języku polskim – Literatura świecka
Początki piśmiennictwa na ziemiach polskich to przede wszystkim literatura religijna – Psałterz floriański, Kazania świętokrzyskie i  Kazania gnieźnieńskie, Biblia królowej Zofii, a także – i przede wszystkim – Bogurodzica to tylko niektóre z przykładów literatury religijnej XIII – XV wieku. Właśnie tego typu teksty – przekłady pisma świętego, kazania, pieśni religijne – stanowiły znaczącą większość literatury polskiej tamtego okresu. Niemniej jednak początki szeroko pojętej literatury polskiej to także literatura świecka. Znacząco różna od religijnej, ale i przy tym chyba bardziej interesująca.

Zabytków literatury świeckiej nie mamy jednak zbyt dużo, niemniej jednak można stwierdzić na ich podstawie, że literatura przestała być wyrazicielką i propagatorką idei Kościoła. Mamy więc do czynienia z przekładami opowieści rycerskich (np. łacińska Carmen Mauri – zachowana w streszczeniu) czy pieśń O Walcerzu Wdałym (na podstawie oryginału niemieckiego). Niemniej jednak za jeden z najdawniejszych polskich utworów literackich uważa się wiersz Słoty O zachowaniu się przy stole. Datowany jest on na początek XV wieku. Utwór należy do nurtu poezji rycersko-dworskiej o charakterze obyczajowo-dydaktycznym. Opisuje niektóre aspekty życia dworskiego oraz podkreśla wagę rycerskości w stosunku do kobiet.

W XV wieku Polska stała się areną konfliktów klasowych. Zmiany schyłku średniowiecza były coraz wyraźniejsze – rycerstwo przemieniało się w szlachtę zarządzającą gospodarstwami rolnymi. Gwałtowny wzrost zamożności szlachty, a także pojawienie się silnego mieszczaństwa zajmującego się rzemiosłem i handlem, powodowały, że liczne chłopstwo stawało się coraz bardziej uciskane. Literatura obrazuje to w dwóch znanych utworach – Satyrze na leniwych chłopów oraz Pieśni o zabiciu Jana Tęczyńskiego. Oba dzieła przedstawiają jedne z najważniejszych konfliktów tego okresu – spór między chłopem a panem, a także konflikt między szlachtą a mieszczaństwem. Czy jednak literatura zapomniała o Kościele? Czy już w średniowieczu możliwa była jego krytyka? Okazuje się, że tak.

Zaczęło się (oczywiście ze znanych nam aktualnie źródeł) od Rozmowy mistrza Polikarpa ze Śmiercią. Datowany na ok. 1460 rok utwór satyryczny ma prawie 1000 wierszy! Można powiedzieć, że stanowi kluczowe osiągnięcie poezji tego okresu. Otwarta krytyka i ośmieszanie ustroju średniowiecznego, jego zasad, zależności, a przede wszystkim dwóch panujących w tym czasie klas społecznych – możnowładztwa świeckiego i duchownego. Realizm świata przedstawionego, wielka śmiałość, a także przełamywanie stereotypowego myślenia o śmierci w tradycyjnych kategoriach świadczą o zmieniającej się postawie światopoglądowej. Już na pierwszy rzut oka widać, że mamy do czynienia z końcem średniowiecza.

Mimo, że zabytków literatury świeckiej w średniowieczu było niewiele, te, które mamy okazję badać stanowią doskonały przykład zróżnicowania pod względem formy i treści. Przytoczone powyżej utwory są tylko przykładami – zróżnicowanie widoczne jest właściwie w każdymi dziele tej epoki. Niemniej jednak możemy określić kilka cech wspólnych, które właściwe są dla tego nurtu literackiego. Najważniejszym elementem są tu niewątpliwie nowoczesne środki wyrazu. Język wyraża nie tylko myśli, ale i uczucia i nastroje. Opowiada obrazowo, stosując przy tym środki stylistyczne (Rozmowa mistrza Polikarpa ze Śmiercią), dba o to, by czytelnik rozwijał się poprzez kontakt ze słowem pisanym innym niż religijne. Literatura staje się więc motorem napędowym postępu – zmusza i inspiruje do analizy aktualnej sytuacji światopoglądowej, religijnej, społecznej i gospodarczej. Przygotowując równocześnie środki językowe i artystyczne do pełnego rozkwitu mowy i literatury polskiej w renesansie.
 
Literatura średniowieczna – Rozwój literatury w języku polskim – Pierwsze teksty religijne po polsku
Wzrost świadomości narodowej i walka o rozwój i użycie języka polskiego wywoływały niepokój w Kościele ze względu na widmo utraty wpływów na jedną z najważniejszych sfer życia każdego państwa – kulturę. Gdy okazało się, że język polski zaczyna coraz szerzej zataczać kręgi podczas mszy, nabożeństw czy w administracji publicznej, było jasne, że kolejnym etapem będzie tworzenie literatury w języku narodowym. Stało się to już w połowie XIII wieku i trwało ponad 200 lat. Powstały wówczas najstarsze zabytki piśmiennictwa w języku polskim.

Wśród nich największą wartość mają przede wszystkim teksty religijne – Kazania świętokrzyskie z końca XIII wieku lub początku wieku XIV oraz Kazania gnieźnieńskie z końca wieku XIV. Najobszerniejsze są natomiast dwa dzieła – Psałterz floriański (XIV/XV w.) oraz tzw. Biblia królowej Zofii. Równolegle powstał również tekst o największej roli dla rozwoju poezji – Bogurodzica. Dokładna data powstania utworu nie jest znana (datowana jest przez większość badaczy na XIII w.). Dzieło zaskakuje jednak kunsztowną budową i oryginalnymi układami stylistycznymi. Z czasem Bogurodzica przekształciła się w hymn rycerstwa polskiego, a i można stwierdzić, że i w hymn narodowy.

Niemożliwe jest przedstawienie w krótkim tekście nie tylko analizy danych dzieł, ale i często niesamowitych, pełnych przypadków, okoliczności ich odkrycia. Teksty literackie, które powstały w omawianym okresie mimo, że dające się policzyć na palcach obu dłoni, nadal stanowią dla badaczy nieocenione źródło informacji na temat kształtowania się języka polskiego w jego najdawniejszych okresach. Jest bowiem pewne, że utwory religijne (w domyśle - pierwsze teksty w języku polskim powstające w XIII-XV wieku) musiały wykorzystywać język polski czerpiąc z oralnej (ustnej) twórczości ludowej. Dotyczy do nie tylko składni i leksyki, ale również i środków stylistycznych.

Niezależnie więc od tego czy teksty religijne miały charakter tłumaczenia (przecież w Europie Zachodniej istniały już teksty religijne pisane łaciną) czy pisane były na nowo (przez pierwszych, z reguły anonimowych pisarzy) literatura religijna przekazuje dzisiejszym badaczom niesamowity materiał badawczy na temat czasów przedpiśmiennych na ziemiach polskich. W tej materii nie zrobiono dotychczas wszystkiego i istnieje spore prawdopodobieństwo, że dojdzie jeszcze do niejednego ciekawego odkrycia.
 
Teksty z różnymi trudnościami ortograficznymi

Nadeszła mroźna zima. Pola, ogrody, górki przykrywa biały śnieg. Rzekę pokrywa lód. Mróz mrozi wszystko dookoła. Dzieciom dopisuje humor. Jeżdżą z górki na sankach. Lepią śniegowe kule i rzucają nimi w kolegów.

Idzie wiosna! Przyroda budzi się do życia. Jaskółki, bociany, wróbelki szykują gniazda. Będą tam opiekować się swoimi dziećmi. W lasach zakwitają przylaszczki. W górach rosną fioletowe krokusy. Słońce świeci mocniej. Ziemia i drzewa pokrywają się zielenią.

Uczniowie pracowali przez dziesięć miesięcy. Zasłużyli na udane wakacje. Każdy z nich marzy o podróżach, przygodach, zabawach. Józek pojedzie do cioci do Krakowa. Hania jest zuchem. Razem z harcerzami będzie odpoczywać nad morzem. Jurek lubi las i zwierzęta. Pojedzie na wieś do dziadka.

Chłopcy z klasy II a lubią rozmawiać o zwierzętach. Tomek pokazuje na zdjęciu swojego jeża. Znalazł go jesienią w sadzie. Andrzej chwali się swoim żółwiem. Olek opowiada o hodowli królików. Henio tylko przysłuchuje się. Ciągle marzy o chomiku.

 
Materiał ortograficzny mieszany.

Materiał ortograficzny mieszany.
Wyrazy z u-ó, ż-rz, h-ch

Na strychu
Na strychu u dziadka Tom.ka stoi pudło. Są w nim ołowiane żołnierzyki. Tomek czE(Sto bawi się nimi z kolegami. Zołnierzyki ustawione w rzędzie wyglądają jak prawdziwi żołnierze na defiladzie.

Jesień .
Zboże zebrane z p6ł. Rolnicy zaorali ziemię. Z warzyw pozostała w polu jeszcze tylko
kapusta. Polne zwierzęta nie mająjuż schronienia i pożywienia.

 

 
<< Początek < Poprzednia 1 2 3 Następna > Ostatnie >>

Strona 1 z 3

Copyright © 2008-2011 konspekty.edu.pl
Naszą witrynę przegląda teraz 10 gości 
rozliczanie czasu pracy kierowców